Gezondheid in Bolivia

Hoe reis je op grote hoogte
Als je vanuit Nederland met het vliegtuig vertrekt en landt op hoogtes boven de 2500 meter, zoals in La Paz of Cusco, krijgt je lichaam geen tijd om zich aan de ijle lucht aan te passen. In eerste instantie merk je alleen dat je sneller gaat ademen, maar de ochtend na aankomst is de kans groot dat je opstaat met barstende hoofdpijn en een misselijk gevoel. Hoogteziekte ofwel 'soroche', is geen leuk begin van je vakantie en je moet er op een reis naar Peru of Bolivia serieus rekening mee houden. We raden aan niet rechtstreeks naar de Andes te vliegen maar een route via lager gelegen gebieden te nemen. 

Zo zie je bijvoorbeeld in onze programma's steeds routes vanuit Santa Cruz in Bolivia eerst naar Samaipata op 1750 meter, of vanuit Lima eerst naar Arequipa op 2300 meter. Je bouwt dan langzaam op en geeft je lichaam meer tijd om te wennen. De reizen zoals wij die samenstellen houden altijd rekening met de hoogte. 

Wat is hoogteziekte (soroche)
Hoogteziekte wordt veroorzaakt door tekort aan zuurstof in het lichaam. Klachten in oplopende vorm van ernst zijn: hoofdpijn, slapeloosheid, gebrek aan eetlust, misselijkheid, duizeligheid, hoofdpijn die niet op pijnstillers reageert, ernstige vermoeidheid, minder plassen, braken en traagheid. De eerste paar dagen speelt het grootste deel van de aanpassing zich af op de hoogte waarop je bent. Na gemiddeld een week tot tien dagen is het aanpassingsproces grotendeels afgerond. De kans op hoogteziekte wordt vooral bepaald door drie factoren:
1. De snelheid van stijgen. Bij een stijging van minder dan 300 m op een dag komt hoogteziekte vrijwel niet voor. Bij stijgsnelheden daarboven wordt de kans groter naarmate men op een dag sneller stijgt, wanneer je intussen al op 2500 meter of hoger bent aangeland.
2. De slaaphoogte. Wanneer je op 1 dag sterk stijgt, bijvoorbeeld meer dan 1000 meter, en je daalt dezelfde dag weer af, dan krijg je geen hoogteziekte. Het duurt meestal ongeveer 6 tot 12 uur voordat de klachten ontstaan, dus als je dan weer beneden bent, word je niet ziek. Als je hoger slaapt, vooral na een stijging van meer dan 600 meter binnen een dag, kan dat wel het geval zijn. Tussen 2500 en 3500 meter worden gemiddeld 25% van de klimmers meestal licht en kortdurend ziek, tussen 3500 en 5500 meter 65% met ook ernstige vormen, en daarboven vrijwel iedereen.
3. Aanleg. Sommige mensen zijn zeer gevoelig voor hoogteziekte. Er zijn helaas geen goede betaalbare testen vooraf om dat te bepalen, je merkt het pas als het zover is. Als je eenmaal hoogteziek bent geworden is de kans dat je het een volgende keer opnieuw krijgt groter.

Kinderen/ouderen en hoogte 
Kinderen die nog niet in staat zijn om zelf betrouwbaar hun klachten te uiten moet men niet meenemen naar hoogten boven 2500 meter. Dat geldt dus ook voor baby's in een draagzak! Kinderen zijn waarschijnlijk niet gevoeliger voor hoogteziekte, maar zijn minder goed in staat eventuele klachten te verwoorden. Verblijf op hoogte zonder klimactiviteiten of andere fysiek zware inspanningen (zoals op onze reizen) is voor een gezonde zwangere zonder eerdere gecompliceerde zwangerschappen waarschijnlijk geen probleem, zeker niet als het verblijf niet langer dan enige weken duurt. 
Ouderen zijn niet gevoeliger voor hoogteziekte. Natuurlijk komen op oudere leeftijd meer ziektes voor, dus het is altijd raadzaam voor reizigers boven de 60 jaar tevoren een arts te raadplegen.

Hoogteziekte genezen: afdalen!!
Bij lichte klachten (hoofdpijn die redelijk op pijnstillers reageert) kun je volstaan met rust en een dagje niet reizen naar een hoger gelegen streek. In Peru en Bolivia wordt van de bladeren van coca-struiken thee getrokken. Deze thee verlicht de hoofdpijn en is overal te krijgen. De plant vormt een grondstof voor talloze medicijnen uit de traditionele geneeskunde. Je hoeft niet bang te zijn 'verdovende middelen' tot je te nemen of 'verslaafd te raken'. Als je je niet lekker voelt, moet je er, ook als je twijfelt, van uitgaan dat je hoogteziek bent. Zorg dan dat je afdaalt naar een lager gelegen gebied en doe het rustig aan. Voel je je echt ziek, raadpleeg dan gelijk een arts, hoogteziekte kan levensbedreigend zijn.

Hoogteziekte voorkomen
Hoewel het zeker is dat er wat betreft het risico om hoogteziekte te krijgen grote verschillen in aanleg tussen personen bestaan, zijn er geen gangbare medische technieken om het risico voor jou persoonlijk van tevoren te bepalen. Gelukkig kan hoogteziekte meestal worden voorkómen door het treffen van een aantal eenvoudige voorzorgsmaatregelen:
Een goede conditie is altijd fijn, maar beschermt niet tegen hoogteziekte! De ervaring leert dat mensen met een goede conditie de neiging hebben te snel naar grote hoogten te klimmen, waardoor zij juist een groter risico op hoogteziekte lopen. Ook zware inspanning zelf kan het risico op hoogteziekte vergroten, dus ook al laat je conditie het toe, na een flinke stijging kun je beter ook eerst wat rust nemen!

Naarmate je hoger stijgt, wordt de eetlust minder bij vrijwel iedereen. Toch moet je, tegen heug en meug, voldoende eten om op krachten te blijven. Een dieet dat ruim koolhydraten (brood, pasta, rijst etc) bevat is beter dan een eiwitrijk of vetrijk dieet, hoewel dat laatste meer calorieën bevat. Vet verteert bovendien minder snel, zodat je bij inspanning sneller last van misselijkheid zult hebben. Het is beter om enkele uren voor een stevige klim geen of beperkt vast voedsel te eten omdat je spieren het bloed dan nodig hebben. Vezelrijk voedsel is evenmin goed bij zware lichamelijke inspanningen omdat vezels voor een bulk zorgen in je darmen en dat kan tot misselijkheid leiden. 

Ruim voldoende drinken is noodzakelijk, je verliest veel extra vocht op hoogte. Dehydratie leidt tot een verstoorde maag-darmfunctie en heeft ook andere nadelige gevolgen voor de klimmer. Wat je drinkt maakt niet zoveel uit, als het maar lekker is (anders lukt het toch niet om voldoende te drinken!). Het middel acetazolamide (Diamox®) is een medicijn wat hoogteziekte kan voorkomen, maar het blijft een geneesmiddel, met bijwerkingen en niet voor iedereen geschikt. In zeldzame gevallen is het gebruik ervan te overwegen. Ook dan kan het echter nooit de maatregelen die je in de eerste plaats moet nemen vervangen! Dus: vertrouw nooit op het geneesmiddel alléén. 

Overige gezondheidszaken

Jet lag
"Jet Lag" is een ontregeling van je "biologisch klok", o.a. het ritme van slapen en wakker zijn, dat veroorzaakt wordt door het vliegen over meer dan drie tijdszones. De eerste dagen na de vlucht moet je lichaam wennen aan het nieuwe bioritme waardoor je moe en suf kunt zijn.

Tips ter beperking van de jet lag:
Het is aan te raden om in het vliegtuig weinig koffie en alcohol te drinken en na aankomst de eerste twee à drie dagen niet te veel van jezelf te vergen. Verder is het handig je zo snel mogelijk je aan te passen aan het nieuwe slaapritme; wat wij meestal doen is na aankomst een uurtje te slapen maar daarna wakker te blijven tot (kinder-)bedtijd.

Diarree
Verandering van ritme, klimaat en voedsel (vooral pittig eten) kunnen je darmen op hol doen slaan. Zo lang dit alleen gaat om dunne ontlasting zonder bijverschijnselen kun je het beste gewoon rustig aan doen en zorgen genoeg drinken binnen te krijgen. Je kunt eventueel wat ORS (Oral Rehydration Salts) innemen in water opgelost om te zorgen dat je niet uitdroogt, dit is extra belangrijk voor kinderen en oudere vakantiegangers. Als je echt moet reizen kun je nog loperamide innemen (niet geschikt voor kinderen onder de 2 jaar oud). Dit spul legt de peristaltiek (knijpwerking) van de darmen lam zodat het lijkt alsof de diarree over is. Gebruik dit alleen als je niet vaak naar de wc kunt, zoals wanneer je moet reizen. Mocht de diarree langer dan twee dagen aanhouden, of er zijn bijverschijnselen als koorts, bloed in de ontlasting of andere zaken, neem dan contact op met een arts, dan kan via een laboratoriumtest gekeken worden wat er aan de hand is. Gelukkig zijn de medische voorzieningen vooral in Bangkok over het algemeen zeer goed. Het is wel zo dat men eerder geneigd is tot het geven van antibiotica dan in Nederland. Je komt zo meestal wel van je acute kwaal af maar kan wel andere spijsverteringsmoeilijkheden opleveren doordat al je darmflora is vernietigd.

Om diarree te voorkomen
Drink alleen water en dranken uit een afgesloten/gesealde fles of uit blik of dranken die gekookt zijn zoals thee of koffie. IJs (van water) is het best te vertrouwen wanneer het ronde bolletjes zijn met gaten erin. Fruitsap is alleen veilig als er geen water is toegevoegd.
Voedsel, vooral vlees en vis, moet goed gekookt, gestoofd of doorbakken zijn. Westerse salades zoals bij salad bars in dure hotels gebruikelijk zijn, zijn in dit licht af te raden. Hamburgers zijn (eigen ervaring) over het algemeen eerder onveilig dan gewoon vlees zoals de lokale bevolking dat eet. Over het algemeen is het veilig om aan straatstalletjes te eten, ook al zou je het niet verwachten. Eet vooral daar waar het druk is: de omloopsnelheid waarmee het voedsel wordt geproduceerd en opgegeten is dan hoog, wat de hygiëne ten goede komt. Let wel op hoe borden, glazen en bestek worden afgewassen. Vaak is er geen stromend water en staat er alleen een emmer met een sopje te bakken in de zon. Het is dan verstandig om een ander tentje uit te zoeken. Restaurants waarbij je goed kan zien hoe schoon het is, zijn aan te raden. Wat betreft eetstalletjes is het verstandig later op de dag geen vlees meer te eten, dat vlees heeft soms al de hele dag ongekoeld gelegen. Een probaat huismiddel ter voorkoming van uitdroging bij diarree is het drinken van cola en bouillon (niet perse tegelijkertijd). Cola is bijna overal te koop en bouillon en een spiraalkoker kun je meenemen uit Nederland.

Nog wat meer (semi-)medische tips

Huidverzorging

Zorg in Bolivia voor een hoge factor zonnebrandcrème. De zon is superkrachtig, ook als er bewolking is.
Neem wondjes in de tropen serieus: houd ze in de gaten en doe er iets desinfecterends op en eventueel voor overdag een pleister. Krab muggenbulten niet open.

Draag geen felgekleurde of zwarte kleding en geen sterke parfum, deo of aftershave om stekende insecten op afstand te houden (zorg dat je niet te veel op een bloem lijkt). Als je gevoelig bent voor huidirritatie is het het best om katoenen of linnen kleding te dragen, dat broeit niet snel. Je kunt eventueel jezelf na het ochtendtoilet inpoederen ter voorkoming van broeien (prickly heat).

Was of desinfecteer je handen na toiletbezoek en bijt liever geen nagels.

Met name in de Amazone, bestaat er een kleine kans in de bossen een teek op te lopen. Check ’s ochtends en ’s avonds je lichaam op deze beestjes, vooral in de knieholten en de liezen. Mocht je er een vinden trek het dier er niet met wat alcohol uit maar gebruik het liefst een tekentang (bij apotheken in Nederland te koop), of ga er ter plekke mee naar een arts. Mocht je onherleidbare bloeduitstortingen (in de vorm van een kring) krijgen na bezoek aan een bosgebied, ga er dan mee naar een arts.

Zonnesteek
Voorkom een zonnesteek door een hoofddeksel en eventueel een zonnebril te dragen. Zorg altijd een fles water bij je te hebben, zeker als je de natuur in gaat en niet snel aan drinkwater kunt komen. Vermoed je een zonnesteek (word je licht in het hoofd of krijg je hoofdpijn): drink wat, ga lekker in de schaduw zitten en blijf daar als het mogelijk is.

BELANGRIJK!

Als je na terugkomst (en dat kan eventueel maanden later zijn) koorts, darmklachten of wat dan ook krijgt dat je niet zo goed kunt thuisbrengen: neem contact op met je huisarts en vermeld hoe lang je waar je in Bolivia bent geweest en wat je er gedaan hebt. Als je veel contact hebt gehad met de plaatselijke bevolking is het verstandig een Mantoux te laten zetten (test op tbc).

Klik hier om terug te gaan naar de hoofdpagina van Bolivia online